First We Feast

»Kain!« »Kain ka muna!« or »Kain tayo!« are common ways to demonstrate Philippine hospitality. They all roughly translate to the same thing: »Let’s eat.« In her documentary essay, Alice Sarmiento reports on the life, and motivations, and cultural backgrounds of German-Filipino women. Sarmiento traces down that many of these women are part of a larger community, in which hospitality, personal and professional development, but also rituals, like dancing, cooking, and sewing together—make bigger things possible for an otherwise isolated population. »The collective,« says Sarmiento, »in this case, can be emancipatory.«


Translated from English to Hiligaynon by Allyn May Canja.

The Bürgersaal Rathaus in Herbolzheim-Neudenau does not turn up on Google Maps after the first search. After several tries, I realize and accept that what I am looking for will not be easy to find. I make plans instead to arrive an hour early and just explore the town where I have set an appointment with LuViMin e.V. – a charity organization formed by Filipina migrants in Germany.

The Filipino population in Germany is well over 50,000, with about 3,500 in the southern German province of Baden-Württemberg alone, spreading across the vast region and clustering only in the usual spots commonly attributed to the diaspora. There are a number of hospitals employing Filipino nurses, one example being the Klinik Schillerhöhe right beside the Akademie Schloss-Solitude, where I held a fellowship in Cultural Journalism at the time of writing. It was through this fellowship and extended period spent in southern Germany that I was able to connect with these Filipino-led Kulturvereine, or cultural organizations, many of which are listed on the website of the Philippine embassy. I attempted to contact those in Baden-Württemberg and only LuViMin and another verein, the The Philippinisch-Deutscher Verein Nordschwarzwald (or Philippine-German Organization, North Black Forest), had responded in time. The Philippine mid-term elections were coming up in May, and after a failed attempt at appealing to register as an overseas voter, I decided the best alternative would be to understand the lives of actual overseas voters. These meetings, however, turned into so much more than that.

»The Filipino population in Germany is well over 50,000, with about 3,500 in the southern German province of Baden-Württemberg alone, spreading across the vast region and clustering only in the usual spots commonly attributed to the diaspora.«

I felt my nerves begin to fray as the train eased into unfamiliar territory: past Heilbronn, past Neckarsulm, we finally arrived at Herbolzheim and I let out a sigh of relief. The Rathaus, it turned out, is right across from the only train station in the small town, meaning there were fewer chances of getting lost. As I walked off the platform and up the street, I saw a woman waving from a parked car. »Alice?,« she called out to me as I made my way toward her.

This is Lourdes Pfisterer, founder and President of LuViMin, gemeinnütziger Verein für Hilfsbedürftige auf den Philippinen e.V.. Lourdes started LuViMin in 2014 during a period of what she called »purposelessness,« after having been unemployed due to a serious ear infection that required surgery. LuViMin, e.V. began as a response to the havoc wrought by Typhoon Haiyan in the Visayan region of the Philippines. When Haiyan struck the provinces on the country’s southeastern coasts in November of 2013, it damaged 1.1 million houses, displaced more than 4.1 million people from their homes, their businesses, and their farms, disrupted close to 6 million livelihoods, and killed more than 6,000 people.

Lourdes saw all of this from afar and knew she had to do something. Now in its fifth year, LuViMin e.V. acts as a channel to raise funding for educating children in her hometown in the Philippines. Aside from this, she is now training in a new field, (Umschulung) so that she may work as a skilled saleswoman in a bakery. I find all of this out over a series of long conversations that began when I got into the car with her, and she told me that first we will be going to her home.

»Iwan mo gamit mo doon (Leave your things there),« she said to me in Tagalog, »Tapos kakain tayo (Then we can eat).« And we were off.

Sa una nga pagpangita, wala sa mga resulta sang Googlemaps ang Burgersaal Rathaus sa Herbolzheim-Neudenau. Pagkatapos sang makapila ka beses nga pagpaninguha nga matultulan ang lugar, kinahanglan ko batunon nga ini indi madali pangitaon. Agod makapanginlaman, mas maaga ako nga nagkadto sa duog nga pagatipunan namon sang LuViMin, e.V. Ini isa ka charity organization nga gintukod sang mga Filipina nga mga imigrante kag subong nagapuyo sa Germany.

Ang populasyon sang Filipino sa Germany nagalab-ot 50,000. Sa Baden-Württemberg pa lamang may ara na 3,500 nga mga Filipino. Ini nga duog nahamtang sa bagatnan nga bahin sang Germany. Nagalapta ang pagpuyo sang mga Filipino sa nanari-sari nga duog apang masami sila nga nagatilingob. Ilabi na gid sa mga duog nga kaangot sang diaspora.

Sa tion sang akon fellowship para sa Cultural Journalism, may madamo nga mga nurses nga naga-obra sa balay-bululngan sa tupad sang Akademie Schloss-Solitude nga amon buluthuan. Sa sulod sang sini nga fellowship nakaupod ko sang madugay sa South Germany ang mga miyembro sang kultuvereins, ukon mga cultural organizations nga ginapangunahan sang mga Filipino. Nakalista man sa website sang Philippine Embassy ang pangalan sang ini nga mga organisasyon.

Gintinguhaan ko nga magpakig-angot sa mga Filipino nga nagapuyo sa Baden-Württemberg apang ang LuVI Min kag The Philippinisch-Deutscher Verein Nordschwarzwald (Philippine-German Organization, North Black Forest) lamang ang nagsabat. Sa amo man ini nga tion sang Mayo nagapadulong ang eleksyon sa Pilipinas. Gintinguhaan ko nga makarehistrar para mangin overseas voter apang ini wala gid natuman. Ginpanginpuslan ko na lang ang tion nga magpangilala kag mahangpan ang kabuhi sang mga matuod-tuod nga overseas voters. Ang akon pakig-angot sa ila nangin mas malabi pa sa pagpangilala.

Mabatyagan ko ang gamay nga kulba nga dala sang pagpanibag-o sa mga lugar nga ginaagyan sang tren. Nag-agi na sa Hielbronn. Nag-agi naman sa Neckarsulm. Hasta nga nakalab-ot kami sa Herbolzheim. Nangibabaw na ang akon kakunyag. Ang Rathaus ara man lang gali sa tabok sang estasyon sang tren. Magamay ang banwa kag mahapos man gali tultulon. Nakapanaog lang ako kag nakalakat nga makadali sang may namaypay sa akon nga babaye halin sa nagapundo nga salakyan. »Alice?« Ginsinggit niya nga may dala pagpamangkot. Nagpalapit ako sa iya.

Ang babaye halin sa salakyan, amo ini si Lourdes Pfisterer. Siya ang nagtukod kag ang subong
presidente sang LuViMin. Suno kay Lourdes, sang tuig 2014 niya gintukod ang LuViMin. Sang sini man nga tion nag-agi siya sa gintawag niya nga »purposelessness« nga gindulot sang paghalin niya sa obra. Ginkinahanglan niya nga mag-untat sang obra bangod ginoperahan siya sa dulunggan tungod sang impeksyon. Ang LuViMin, e.V. nag-umpisa bilang pagtugon sa halit nga gindulot sang bagyo nga Haiyan nga nag-agi sa Pilipinas, ilabi na gid sa Visayas.

Sang Nobyembre 2013, nag-agi si Haiyan sa mga probinsiya nga yara sa bagatnan-nasidlangan nga bahin sang pungsod. Ang halit sang nasambit nga bagyo nagdangat sa 1.1 milyon ka puluy-an kag 4.1 milyon ka pamoluyo ang nawad-an sang balay, pangabuhian kag uma. Natublag ang 6 milyon nga pangabuhian, kag napapas ang 6,000 libo nga kabuhi.

Bisan ara sa iban nga pungsod, sang nakit-an ini ni Lourdes, nabal-an niya nga kinahanglan niya magbulig. Lima na ka tuig ang nagligad, ang LuViMin, e.V. nagasirbi na nga pamaagi nga makatipon sang pundo para mapaeskwela ang mga kabataan sa iya banwa. Subong si Lourdes nagahanas sang iya ikasarang agod mangin saleswoman sa isa ka panaderya. Madugay ang amon pag-istoryahanay nga nagsugod sang pagsulod ko sa salakyan upod sa iya. Gin-agda niya ako nga maghapit sa ila puluy-an.

»Iwan mo gamit mo doon (Ibilin lang ang imo gamit didto),« siling ni Lourdes sa Filipino, »Tapos kakain tayo (Makaon kita anay).« Kag kami nagpadayon.

»Kain!« »Kain ka muna!« or »Kain tayo!« are common ways to demonstrate Philippine hospitality. They all roughly translate to the same thing: »Let’s eat.« It is not so much a command or an announcement as it is a greeting, an acknowledgement, a welcome. In the case of a diaspora, it is a salve against common feelings of isolation, a reminder that loneliness does not have to be suffered alone. These aspects of a simple meal can help explain a tendency to be very protective, to the point of being defensive, about Philippine food.

»[W]e crave for our food to be seen beyond our borders,« wrote Chino L. Cruz in a short feature posted on CNN Philippines. [1] The article, given the clickbait title »A Westerner said ‘Filipino food is the worst.’ Here’s why we care so much,« starts by describing the anger aimed by Filipino Twitter users at Tom Pepinsky – a Cornell University political science instructor who made the grave mistake of placing Filipino cuisine last in what he tweeted was an »objective« ranking of Southeast Asia’s many cuisines. [2] This was followed by Jakarta-based activist Kate Walton’s claim that »Filipino food is the worst,«—which has since been deleted from the platform. [3]

»[W]e must grab the intangible heritage of our cuisine and see that its beauty can be found in its unique capacity to tell the story of our struggles and how exactly we as a people rose up to overcome them,« wrote Cruz. It can be argued that any immigrant’s cuisine bears similar narratives of transformation and survival, celebration and congregation; however, unlike your Döner or noodle box, Filipino food is not as commercially available and widely accessible as food tied to the Turkish or Chinese diasporas. With the exception of a few metropolitan cities (New York’s East Village for instance) it is also not as readily identifiable as other cuisines closely linked with Southeast Asia, such as Thai or Vietnamese cuisines.

Watching Lourdes at her stove, I can’t help but feel nostalgic. Her food (or our food) signifies entering domestic spaces, and with these, broader discussions on gendered labor and the industrialization of care – from the household to the hospital. These meals are intrinsically linked to the women who have been crossing international borders for decades, in the process gaining access to individual economic opportunity while propping up an ailing economy through remittances and aid. This is food for gatherings that take place despite the risk and oppressions that come with »women’s work« and the concealed intimacy of domestic spaces. Thinking about these embedded histories of colonial mentality and domination, I realize I’m never really talking about what’s on our plates; rather, I am talking about what it is to be seated, to be offered a place. It is not about what is on the table, but who is at the table.

»There is a Visayan concept of salig, or codependence,« says Douleen Delada, who works at a human resources firm near Karlsruhe, specializing in cultural integration. According to Douleen, the term is often used in the context of financial dependence and is commonly observed among Filipinos who depend on remittances sent by family members working abroad. Douleen uses the image of a salbabida (salvavida in Spanish), or floater, to illustrate this scenario. She describes an OFW – the term used for overseas Filipino workers – happily floating along on her salbabida, only for family members treading open water to grab free rides. »If we each had our own salbabida, then we could all go for a swim,« she said, with the analogy of open water a fitting image for life overseas.

In Cebuano, however, the term salig has an alternate definition, and that is »to trust« or »to believe.«

»Watching Lourdes at her stove, I can’t help but feel nostalgic. Her food (or our food) signifies entering domestic spaces, and with these, broader discussions on gendered labor and the industrialization of care – from the household to the hospital.«

»Our software is built for collective living,« Douleen continued. I got a strong sense of this software from that conversation alone, which lasted for over three hours despite our only having met once: at a party in Bühl attended by the members of the The Philippinisch-Deutscher Verein Nordschwarzwald. Salig was just as present at that gathering, held on the occasion of a birthday. The celebrant was Klaus, husband of Lita. I had never met Klaus nor Lita, but that did not matter: within a few minutes it became apparent that neither had many of the other women at the party – a mix of new transplants and longtime citizens. Talking about this over the phone with Douleen a week later, she assured me that, »no matter what happens, our ultimate joy is just to get together, enjoy, and laugh.«

And just like the first meeting at Herbolzheim, I was ushered into the kitchen at Bühl, given a plate, and told »Kain ka muna.«

»Kain!« »Kain ka muna!« or »Kain tayo!« amo ini ang mga masami nga mga pagpabutyag sang pag-amoma sang mga Filipino. Indi ini pangabay. Indi man ini kasuguan. Kundi ini nangin kinaangdan na nga pagtamyaw,pagbaton kag pagpang-abiabi. Kag sa sini nga tion sang diaspora, nangin bulong pangontra sa pag-isahanon kag pahanumdom nga ang pagpangasubo indi kinahanglan solohon. Ang isa ka simple nga pagkaon may mga bahin nga nagapaathag sang pag-amlig, kag pagpangapin sa pagkaon sang Filpino.

»[W]e crave for our food to be seen beyond our borders (Nagapangita gid ang aton ginhawa sang aton pagkaon bisan kita ara sa iban nga pungsod),« ini ginsulat ni Chino L. Cruz sa isa ka malip-ot nga istorya sa CNN Philippines. [4] Ang ini nga article ginhatagan sang clickbait nga titulo nga »A Westerner said ‘Filipino food is the worst.’ Here’s why we care so much«. Ini nag-umpisa sa pagpaathag sang kaakig nga ginbubo sang mga Filipino sa Twitter kay Tom Pepinsky isa ka Political Science Instructor sa Cornell University. Ginbutang ni Pepinsky ang Filipino cuisine nga pinakaulihi sa iya listahan sang Southeast Asian cuisinies. [5] Gindugang pa niya nga ini »objective ranking« lamang. Nagsabat man si Kate Walton, isa ka aktibista nga nagapuyo sa Jakarta, nga “Filipino food is the worst,”— ang ini nga sabat ginpanas na sa Twitter. [6]

»[W]e must grab the intangible heritage of our cuisine and see that its beauty can be found in its unique capacity to tell the story of our struggles and how exactly we as a people rose up to overcome them (Kinahanglan ta mahibal-an nga ang aton pagkaon nagakahulugan man sang natuhaytuhay kag mga pinasahi nga mga istorya sang aton paghimakas kag kadalag-an ),« dugang pa ni Cruz. Mahambal naton nga ang pagkaon sang mga imigrante may mga kaangot nga sugilanon sang paglampuwas kag kadalag-an. Apang ang Filipino food indi parehas sang iban nga makita sa mga komersiyal nga kalan-an. Ang iban nga pagkaon nga kaangot sang diaspora kaangay sang Chinese kag Turkish food masami nga makita sa mga kalan-an. Sa iban nga pungsod, ang Filipino food makita lamang sa mga metropolitan nga siyudad kaangay sang New York. Apang ini kun kis-a masal-an nga Thai or Vietnamese cuisine.

Nakabatyag ako sang kamingaw samtang ginatan-aw ko si Lourdes nga nagaluto. Ang iya pagkaon, ang aton pagkaon nagakahulugan sang pag-abiabi sa panimalay. Kaupod sini ang mga hinun-anon natuhoy sa gender kag obra sa sulod sang balay, kaupod ang industrialization sang pagtatap halin sa ospital pakadto sa panimalay. Ang ini nga mga pagkaon nagtabok kaupod sa mga babayi nga nagpanglakaton sa iban nga mga pungsod. Sa pila ka dekada nga nga pagsaylo-saylo, ila man gindala ining mga pagkaon. Dala sini ang mga kahigayunan ilabi na gid sa ekonomiya sang tagsa-tagsa nga nagaresulta naman sa pagbangon sang ekonomiya sang Pilipinas bangod sang remittances kag aid. Ang ini man nga mga pagkaon makita sa gihapon sa mga pagtililipon bisan may ara katalagman kag pagpamigos nga ara sa mga obra nga para lang gid sa mga babayi. Ini suod nga ginatago sang mga pamalay. Narealisar ko nga indi lang pagkaon nga ara sa aton pinggan ang akon ginatumod, kundi ang pulungkuan nga ginatanyag sa aton kung may mga pagtililingob. Kung kis-a importante man kun sin-o ang upod naton sa lamesa.

»There is a Visayan concept of salig, or dependence (May ara konsepto ang mga taga-Visayas nga ginatawag nga salig),« siling ni Douleen Delada. Nagaobra siya sa isa ka human resources firm malapit sa Karlsruhe, nga naga espesyalista sa cultural integration.

Suno kay Douleen, ang tinaga nga pirmi ginausar kung ang ginahambalan ang salig pinansyal nga masami nagakatabo sa mga Filipino nga nagasalig sa padala nga kwarta sang ila nga pamilya nga nagluwas sa iban nga pungsod. Ini ginpaangay ni Douleen sa salbabida nga ginakapyutan sang mga paryente nga yara sa tubig para makasalbar.

»If we each had our own salbabida, then we could all go for a swim (Kun isa-isa kita nga may salbabida, tanan kita pwede ka langoy),« paaman ni Douleen. Ang ini nga paanggid nagakaangay gid sa kabuhi sa luwas sang pungsod.

Sa mga Cebuano, ang salig nagapangahulugan sang »to trust« ukon »to believe.«

»Our software is built for collective living (Ang amon software daw gin-obra para sa pagbuligay),« pagpadayon ni Douleen. Napamatud-an ko ini sa bisan pa lamang sa amon paghambalanay nga nagdugay sang masobra tatlo ka oras bisan kami nga duha makaisa pa lang nagkitaay. Nakilala ko si Douleen sa isa ka pagtililipon sa Bühl sang mga myembro sang The Philippinisch-Deutscher Verein Nordschwarzwald. Ang konsepto sang salig makita gid bisan sa diin nga pagtililipon kaangay sang selebrasyon sang kaadlawan. Kaadlawan sadto ni Klaus nga bana ni Lita. Sila nga duha wala ko pa nakilala apang wala sing problema bangod pagkatapos sang makapila ka minutos napamatud-an ko nga kalabanan sang mga bisita sa pagtililipon nga ato, wala pa man makakilala sa ila. Natuhaytuhay nga mga bisita ang nagkadto halin sa mga madugay na nga nagapuyo didto kag sa mga bag-o lamang nagsaylo. »No matter what happens, our ultimate joy is just to get together, enjoy, and laugh. (Bisan ano ang matabo, basta ululupod kita nga masadya nga nagakaon).« pagpasalig sa akon ni Douleen, isa ka semana ang nagligad sang naghambalanay kami sa telepono.

Kaangay sang amon pagkitaay sa Herbolzheim, ginimbitar nila ako pakadto sa kusina sang ila puluy-an sa Bühl, ginhatagan sang pinggan kag gintamyaw sang »kain ka muna (kaon ka anay)«.

I was invited to Lita’s house by Chuchi Riegel, who is the President of the Verein. I had met Chuchi in Pforzheim, which is two hours by bus from Stuttgart. Later that week, she picked me up at the Karlsruhe Hauptbahnhof before passing through Ettlingen for Douleen and another friend, Elvie, who Chuchi had met 15 years prior while shopping at Aldi. The ride was made even longer by our assigned task of picking up the lechon, or roast suckling pig, from another small town about half an hour away. What is a Filipino party, after all, without the crackle of roasted suckling pig skin?

Chuchi (short for Kalachuchi, a flower found in the Philippines) had lived in Germany since the mid-1990s. She chose to settle here after a visit to her aunt led to her obtaining an Abitur (analagous to a high-school diploma), which made her eligible to enter into Ausbildung, or apprenticeship. Unlike the Philippines, all education in Germany is free, and this comes with obvious and tremendous benefits for Filipinas who are not only raising their children here, but wish to obtain further studies for themselves. [7] Like Douleen, who obtained a Masters in Cultural Change and Society after raising her son, Chuchi made good use of this privilege by studying architecture in Kaiserslautern. On top of being able to articulate their ideas in three different languages, both women are generous and insightful, with Douleen in particular attributing her clarity and directness to being Visayan. She takes having been raised in this kind of culture as an advantage, one that made it easy to assimilate among the Germans. »Germans,« says Douleen, »will give it to you direct from the head to the mouth.«

This was clear back at the LuViMin meeting in Herbolzheim. After welcoming all twelve attendees and reading the agenda, Lourdes goes on to explain the items. Each of her points is met with a barrage of comments, mostly from the other side of the room, where a row of German men are seated (with the exception of Hilda, the Verein’s treasurer, as well as another German woman). To an outsider, this may seem like a difficult situation, but Chuchi (at our meeting in Pforzheim) assured me that these constructive and often critical comments are just part of the support system offered to Filipina women—or Filipina leaders, in their case. Germans will, after all, give it to you direct from the head to the mouth.

»To Douleen, and no doubt for many Filipino immigrants, language bears the complexity of speaking for the Philippines—a complicated task of representing 7,107 islands with more than 30,000 kilometers of fragmented coastline.«

»What language do you think in?« I asked Douleen during our three-hour phone call.

»This is a very interesting question …,« she replied, before launching into a layered response about the number of selves she maintains as an immigrant woman in Southwestern Germany. »Being multilingual makes it clearer [to you] how you perform. It shows what you have to perform,« she said. For this, her current job in international human resources involves a unique role of guiding women through the first steps of cultural integration. Because of her constant interaction with new immigrants, many of which are in the health care sector, Tagalog (the language spoken in the northern regions and in the capital of the Philippines) is a means for her to take »a diplomatic, professional approach.« While she acknowledges it as a language from home, it is not a language she finds home in.

To Douleen, and no doubt for many Filipino immigrants, language bears the complexity of speaking for the Philippines—a complicated task of representing 7,107 islands with more than 30,000 kilometers of fragmented coastline. On top of this, Philippine migrant identity must also bear a deeply colonized mindset, borne out of history and made necessary by economic instability, earning the Philippines the moniker of »The Sick Man of Asia.« A sick man, in this case, propped up largely by work performed by women. [8]

»My goal was to go abroad,« Douleen said matter-of-factly. Her first assignment overseas was as a professional singer – a job that not only paved the way from Mindanao to Manila, but later took her from Japan, to Poland, and finally to Germany. Like many Filipino entertainers working overseas, Douleen’s near-native grasp of the English language and familiarity with American pop songs played a massive advantage that is still one of the debatable consequences of colonialism. »Of course there was colonial mentality in our education,« she said. »We were penalized in public school for not speaking English.«

Gina-agda ako sang presidente sang verein, nga si Chuchi Riegel sa balay ni Lita. Nagkilalahay kami ni Chuchi sa Pforzheim. Ang ini nga duog madangat sang duha ka oras nga pagsakay sa bus halin sa Stuttgart. Pagkatapos sang makapila ka adlaw ginhapit ako ni Chuchi sa Karlsruhe Hauptbahnhof, pagkatapos nag-agi kami sa Ettlingen para magkadto kay Douleen kag sang isa niya ka abyan nga si Elvie. Mga kinse na katuig nga nagkilalahay si Chuchi kag si Elvie matapos mag-updanay nga mag-shopping sa Aldi. Madugay ang amon pagpanglakaton apang naging mas madugay ini kay sa amon nagtupa ang katungdanan nga magkuha sang lechon sa isa pa gid nga banwa. Ang ini nga banwa mga isa man ka-oras ang kalayuon. Apang ang isa ka patililipon indi kompleto kun wala ang kahagpok sang panit sang lechon.

Si Chuchi, nga ang pangalan naghalin sa bulak nga Kalachuchi, nagapuyo sa Germany halin pa sang tunga-tunga sang 1990s. Ginpili niya nga magpabilin matapos nga magbisita sa iya tiya asta nga nakakuha siya sang abitur, kag nabaton siya nga makakuha sang ausbildung ukon apprenticeship. Libre ang edukasyon sa Germany indi pareho sa Pilipinas. Ini makabulig gid sa mga Filipina nga tuyo magpadayon sang pagtuon bisan may mga ginasagod na nga kabataan. [9] Kaangay ni Douleen nga nagtapos sang Masters in Cultural Change and Society samtang may ginapadako nga anak, napuslan man ni Chuchi man sa prebilehiyo sang libre nga edukasyon kag nagtapos sang Architecture sa Kaiserslautern. Si Douleen kag si Chuchi makapaathag sang ila mga ideya sa tatlo ka mga lenguahe. Sila nga duha maalam, maalwan kag prangka. Ang pagpaprangka nga pamatasan duna sa kultura sang mga taga-Visayas. Ginapasuni nila nga isa ini sa mga nakabulig sa ila paghangop kag pagsimpon sa mga Germans. »Germans, will give it to you direct from the head to the mouth. (Tama ka prangka ang mga Germans)« hambal pa ni Douleen.

Ang pagkaprangka makita gid sa pagtililipon sang LuViMin sa Herbolzheim. Matapos ang pagpang-abiabi sa mga bisita kag magbasa sang ila mga pagahambalan, ginpaathag isa-isa ni Lourdes ang mga topiko. Ginpaulanan siya sang mga pamangkutanon halin sa isa ka grupo sang mga lalaki nga German. Sa akon panulukan, ini mabudlay pangatubangon para sa isa ka Filipina apang ginpasalig sa akon ni Chuchi nga ini nga pamangkutanon makabulig sa mga Filipina kag ginakabig nila ini nga kabahin sang ila support system.

»What language do you think in? (Ano nga lenguahe ang inyo ginagamit kun kamo nagapaminsar?)« ginpamangkot ko si Douleen sa tunga sang tatlo ka oras nga paghambalanay sa telepono.

»This is a very interesting question…(Medyo mabudlay ang ina nga pamangkot)« sabat niya. Kag gilayon nga nagpaathag gamit ang madamo nga rason kun ngaa madamo ang iya persona nga ginapakita bilang ang isa ka imigrante sa Southwestern Germany.

»Being multilingual makes it clearer [to you] how you perform. It shows what you have to perform, (Kung ikaw multilingual mas mabal-an mo ang pamaagi sang imo pagbuhat kag kaupod sini kung ano man ang imo dapat buhaton. )« pagpaathag niya. Ini man ang nakabulig sa iya sa pagpadayon sang iya obra bilang nagagiya sa mga babaye sa ila pag-umpisa sang kabuhi sa panibag-o nga kultura. Bangod sang masami niya nga pag-upod sa mga bag-o nga imigrante, madamo sa ila ang naga-obra sa health care nga sektor. Tagalog ang iya ginagamit kung makipag-angot siya sa ila bangod amo ini ang »a diplomatic, professional approach.« Samtang ginakilala niya ini nga lenguahe halin sa iya pungsod, ini indi ang lenguahe nga iya nasahuan.

Para kay Douleen, kag sa madamo nga mga imigrante nga Pilipino, mabudlay ang magrepresentar sang isa ka pungsod nga ang lenguahe kag dialekto halin sa kapin sa 7, 107 ka isla kag masobra 30,000 ka kilometro nga nabahinbahin nga baybayon.

Wala labot sini, ang Pilipinas may nalainlain nga mga identidad nga ang kinaugalingon nila nga panimuot kag panghunahuna bangod sang maragtas nga puno sang pagpanakop sang mga mas manggaranon nga pungsod. Bangod sini ang Pilipinas nabantugan nga »The Sick Man of Asia.« Masakiton nga pungsod nga subong ginatatap sang mga Filipina. [10]

»My goal was to go abroad, (Gusto ko gid ang magluwas sa pungsod.)« Hambal ni Douleen. Una siya nga nangin professional singer. Ang ini nga obra nagdala sa iya halin sa Mindanao padulong sa Manila, sa Japan, sa Polland kag asta sa Germany. Ang ihibalo ni Douleen sang mga American pop songs ang kabangdanan kun ngaa manami siya mag-English. Kasubong sang iban nga mga Filipino nga pareho ang obra sa iya. Ini isa ka epekto sang pagpanakop sang Americano. »Of course there was colonial mentality in our education,(Siyempre, may ara gid nga colonial mentality sa aton edukasyon)” paathag ni Douleen. “Ginapenahan kami sang una kun indi kami mag-English.«

»Many Filipinos in Germany are married to Germans,« read a throwaway sentence in article that appeared in Positively Filipino. [11] Part of a series called »Know your diaspora,« the magazine staff cited that this was true for 45 percent of Filipinas in Germany (where 82 percent of the Filipino community in Germany was female at the time of writing in 2009). While there were already Filipino women entering the country in the 1970s to work in the medical and care sectors as nurses and midwives, Lourdes migrated as part of the significant wave of marriage migrants in the late 1980s. Among many other women I spoke to, she recalled that back then, it was still possible to enter Germany as a tourist with only a passport. Whereas now, Filipinos are required to take German language exams in order to immigrate, previous generations of migrants were challenged to learn the language only upon crossing international borders. That policy, or lack thereof, created a different set of challenges for women like Lourdes to integrate into German society.

»At first, you might work in the Fabrik,« or factory, Lourdes told me in Filipino. »You can just press buttons there,« she said, further describing those days of communicating with body language and hand gestures. Over time however, women like Lourdes exerted greater efforts at learning the language and finding more meaningful sources of income, despite the assurance that they would be supported by their husbands regardless.

»It is still better to have your own job and your own money,« explained Alice Z., another member of LuViMin, who like many others, like Lourdes, Chuchi, and Douleen, has long proven her desire to be more than someone’s wife.

Lourdes studied business and accounting at the Central Philippine University in Iloilo, north of her hometown of Isulan, in Mindanao. After working briefly with Shell, she saw the kinds of opportunities she would return to in her hometown and chose instead to come to Germany. She arrived in 1989 at the age of 24, before the Berlin Wall fell, and lived briefly with other Filipinas before she met her husband through an agency. At the time, when Filipino women were not yet coming as part of the current wave working in Germany’s hospitals as nurses, [12] women like Lourdes found various ways to integrate and comfortably raise their families here. »There were no [Filipino] men, except for our sons,« Lourdes shared in Filipino. She would host gatherings in Herbolzheim almost every week, the community growing at a gradual but certain pace. Sometimes they gathered at Neckarsulm, where Hilda and Divina lived, or in Neunstadt, where Alice Z. was. They had picnics in the same fields where her children went to play, or go to the swimming pools when the weather got warmer.

The Philippinisch-Deutscher Verein has a similar genesis, forming as a response to the needs of a steadily growing community. »We were just getting together a lot,« Chuchi said, explaining how their »husbands know what the wives are doing, but the women are at the front.« When I asked what they did at these gatherings, she laughed and mimed pulling a needle and thread through a length of fabric. »Cross-stitch,« she said, laughing some more, »or sometimes, someone would need a recipe for siopao, [13] « bringing us back to food.

»At the time, when Filipino women were not yet coming as part of the current wave working in Germany’s hospitals as nurses, women like Lourdes found various ways to integrate and comfortably raise their families here.«

While integrating into German society, as Douleen points out, is often a matter of individual initiative and striving, having a group (in this case, the Verein) at your back often accelerates the process without compromising a link to one’s origins. For Chuchi, her initiatives have also led to the formation of several dance groups which, at different times, served to promote and preserve Philippine intangible cultures in her adopted homeland. Through the work of women like Chuchi, it becomes evident how these seemingly clandestine concerns – dance, cooking, needlepoint – make bigger things possible for an otherwise isolated population. The collective, in this case, can be emancipatory.

»Many Filipinos in Germany are married to Germans, (Madamo nga mga Pilipino ang nakapangasawa ukon nakapamana sang mga Germans)« hambal sang isa ka artikulo nga makita sa Positively Filipino. [14] May isa ka bahin sang serye nga gintiguluhan »Know your diaspora,« ang nagsiling nga 45 ka porsyento sang mga Filipina nga ara sa Germany. Sang tion sang pagsulat sang sadto nga artikulo, sa tuig sang 2019, 82 ka porsyento sang mga Filipino nga yara sa Germany ang kababaihan.

Samtang madamo na nga Filipina ang nagkadto sa Germany sang 1970s para mag-obra sa medical kag care sectors bilang nurses kag paltera, si Lourdes nagpuyo sa Germany sang 1980s. Sa amo ini nga tion may madamo nga mga Filipina ang nagpa-Germany para magpamamana. Isa siya sa mga kakabihan nga akon nagkahambal nga nagsiling sa amo to nga tion makasarang sila magsulod bisan sila may passport ukon tourist visa lamang. Apang subong, ang mga Filipino kinahanglan nakapasar na sang German language exam agod makatinir sa Germany. Sang tiyempo ni Lourdes may lain nga pagpanghangkat sang pakigbagay sa Germany.

»At first, you might work in the fabrik« or factory,(Sa una pwede ka makaobra sa pabrika.) siling ni Lourdes sa akon sa Filipino. »You can just press buttons there (Didto pwede ka lang magtum-ok sang buton),« pagpadayon ni Lourdes sang pagdumdom sang mga tion nga ang pagsinyas lamang ang iya ginagamit sa pagpakig-angot sa Germany. Apang sa dili madugay, nakatuon si Lourdes, kag ang iban pa nga mga kababaihan sang lenguahe kag nakapangita sang maayo nga pangabuhian apisar sang pagpasalig sang ila mga bana nga sila makaya nila suportahan.

»It is still better to have your own job and your own money« (»Mas maayo sa gihapon nga may kaugalingon ka nga kwarta«), pagpaathag ni Alice Z., isa man ka miyembro sang LuViMin, nga katulad nanday Lourdes, Chuchi kag Douleen nagtinguha nga mapamatud-an nga ang ila katungdanan indi lamang ang mangin asawa nga yara lamang sa sulod sang panimalay.

Si Lourdes nakatapos sa kurso nga Business kag Accounting sa Central Philippine University sa Jaro, Iloilo, naaminhan nga bahin sang iya banwa nga Isulan, Mindanao. Matapos mag-obra sa Shell, ginpili ni Lourdes nga makipagsapalaran sa Germany. Sa edad nga 24, nag-abot sya sa Germany sang bag-o pa lang ginpaguba ang Berlin Wall. Nagpuyo siya anay kaupod sang mga Filipina antis siya magpamana. Sa pamaagi sang isa ka agency niya ini nakilala. Sa amo sadto nga mga tinuig, ang mga Filipina nga nagakadto sa Germany indi pa nurses [15] , amo ini nga kinahanglan nila magpangita sang pamaagi nga makabulig sa ila mga pamilya.

»There were no [Filipino] men, except for our sons (Wala gid sing mga lalaki nga Filipino kundi ang amon mga bata),« siling ni Lourdes sa Filipino. Kada semana nagahiwat sila sang pagtilingob sa Herbolzheim. Amu man ang amat-amat nga pagdako sang ila nga kumonidad. Kung kis-a nagatilingob sila sa Neckarsulm kun sa diin si Hilda kag Divina ang nagapuyo. May ara man nga pagtilingob sa Neunstadt kung sa lugar ni Alice Z. Masami sila naga-piknik samtang ang ila mga kabataan nagahampang. Kung ang tiyempo mainit, sila nagakadto man sa mga swimming pool.

Ang ginhalinan sang Philippinisch-Deutscher Verein sabat sa tayuyon nga pagdako sang komunidad. »We were just getting together a lot (Pirmi kami nagatililipon.),« siling ni Chuchi. Ginpaathag pa niya nga »husbands know what the wives are doing, but the women are at the front. (bal-an sang ila mga bana ang ila hilikuton kag ginatugtan sila nga sila ang manguna)« Sang ginpamangkot ko sila kun ano ang ila ginobra sa sini nga mga pagtililipon, nagyuhom siya kag nagsenyas nga daw may ginatahi. »Cross-stitch,« siling niya, nga nagkadlaw na, [16] »ukon kis-a, may nagakinahanglan sang recipe sang siopao« kag ang tanan nagbalik gid gihapon sa pagkaon.

Sang naga-umpisa pa lang puyo si Douleen sa Germany, kinahanglan niya nga magpaninguha para sa kaugalingon kag ang suporta sang isa ka grupo kaangay sang verein nagbulig gid sa iya. Madasig ang iya pagsibu sa kabuhi sa Germany samtang ang iya pakig-angot sa iya natawhan nga identidad indi kinahanglan dulaon. Para kay Chuchi, ang iya pagmato-mato ang nagresulta sa pagtukod sang isa ka dance group nga amo man ang nagpasanyog kag nagtipig sang mga intangible cultures samtang ara sila sa ila ikaduha nga banwa. Ang mga proyekto sang mga kababaihan kaangay ni Chuchi nangin pamatuod nga ang ini nga mga likom nga mga hilikuton – ang pagsaot, pagluto, panahi – mga bagay nga makabulig sa isa ka naligwin nga komunidad. Ang ini nga pagtililipon nagakahulugan sang kahilwayan.

On the afternoon of May 25, I took the regional Deutsche Bahn again, this time not to Herbolzheim but to Neckarsulm, a larger neighboring city better known for being home to car manufacturer Audi. I had agreed to meet Hilda (treasurer for LuViMin) at a small parish that will be hosting a congregation in honor of the Miraculous Virgin of Badoc. The statue of the virgin, or the imahen (image) as they called it, was brought all the way to the Christuskirche in Obereisesheim, after a group of women from this area visited her in Rome. The street outside the Christuskirche was lined with cars, vans, and even a bus. Large groups of Filipinos, most of whom were wearing the homeland’s national dress, milled about outside the entrance. »Pilgrims,« they were called by the bishop who had traveled from the Philippines to officiate that day’s mass.

Pilgrimage was a recurring theme throughout that day. At 3pm, we assembled for the procession in a chaotic but somehow harmonious column linked by prayer and song, bound by faith and a common heritage not only of culture, but of migration. »We pray for our country, the land of our birth …,« sang the congregation as we moved together down the block. The procession was short, and less than five minutes later, we all made a U-turn back to the church in time for the mass.

English and German, even some Croatian and Italian, were spoken throughout the sermon, acknowledging the presence of multiple cultures but without forgetting that this was a Filipino mass, where the hymns were sung in Tagalog and English. Later, in a sweet and characteristically Filipino gesture, six women danced down the aisle to offer flowers for the virgin. This took place while the imahen was being crowned. »And now,« the bishop called out, »we shall have the flowers.«

»Flowers!« someone from the front of the aisle hissed.

At the back, the six women tasked with flower duty stayed put.

»FLOWERS!« the woman in front called out again, this time louder and with more urgency,

»We’re supposed to dance!« a woman from the group hissed back.

The choir was still singing, in front of the altar, the priest waited for the flowers, concern gradually creasing his forehead. Finally, someone pushed the play button on a CD player at the back of the room and the choir stopped abruptly as the flower offertory danced down the aisle. One of them was Hilda, holding a white rose and clapping to the beat.

It was in these seemingly lighthearted moments that we can locate the immense amounts of joy Douleen spoke of. Once the Virgin was crowned, the congregation surged forward to photograph her image, hoping to preserve this moment, the results of pilgrimage.

»English and German, even some Croatian and Italian, were spoken throughout the sermon, acknowledging the presence of multiple cultures but without forgetting that this was a Filipino mass, where the hymns were sung in Tagalog and English.«

»Everyone will have a chance to take pictures later,« the bishop announced, with an emphasis on »later.« Sure enough, the mass was followed by a photo op. To keep things organized, the pilgrims were grouped by city and each called to the front for their turn to take photos. »Is this Stuttgart?« I asked, as I joined a group of women. A woman in an orange leather jacket shrugged, and we both laughed as we posed with the bishop. As we finished, I felt a hand on my arm. It was Hilda, pulling me towards the Halle beside the church.

»You can’t leave yet,« she said in Tagalog, still clutching my arm. I explained to her that my train would depart in an hour, that I had to do groceries, that I had to work even on weekends, all of which she waved off. I was joining her, and that was final.

»Besides,« she said, »we still have to eat.«

Hapon sang Mayo 25 sang nagsakay ako liwat sa Deutschebahn, sini nga tion indi pakadto sa Herbolzheim kundi sa kaiping niya nga siyudad, ang Neckarsulm. Indi nga siyudad kilala bangod sa diri ginaobra ang salakyan nga Audi. Nakasugtan namon nga duha ni Hilda nga tresurera sang LuViMin, nga magkitaay sa isa ka gamay nga parokya nga magahiwat sang kongregasyon para sa pasidungog sang milagruso nga Virgin of Badoc. Ang imahen sang birhen gindala halin sa Christuskirche sa may Obereisesheim pagkatapos nga ang isa ka grupo sang kababaihan halin sa nasambit nga duog ang nagbisita sa Roma. Puno sang salakyan ang salanon. May mga van kag bus. Nagpunsok ang mga Filipino nga nagkadto suksok ang mga tradisyunal nga bayo sa sagwa sang kapilya. »Pilgrims,« ang tawag sa ila sang obispo nga naghalin pa sa Pilipinas para maghatag sang misa.

Ang pagkadto sa balaan nga duog ang nangin tema sang adlaw. Alas tres sang hapon sang kami nagtipon para sa prosisyon. Magamo apang may paghiusa ang mga tawo samtang sila naga-amba kag nagapangadi. Naghugpong indi lamang sang pagtuo kundi sang duog nga ila ginsayluhan. »We pray for our country, the land of our birth…(Nagapangamuyo kami para sa amon pungsod, ang amon duta nga natawhan…)« pag-amba sang kongregasyon samtang ang tanan naga-umpisa na sang panglakaton. Kapin sa lima ka minuto lamang ang gindugay sang prosisyon. Ang tanan nagliko pabalik na sa simbahan para sa misa.

Natuhaytuhay nga lenguahe ang gingamit sa sermon halin sa English kag German, kag may yara man Croatian kag Italian. Ini pagkilala sa natuhaytuhay nga mga kultura apang ang misa para gid sa mga Filipino kag ang mga himno ginkanta sa Tagalog kag English. Samtang nagahingapos na ang pagtililipon, anom ka kababaihan ang nagsaot sa pasilyo kag naghatag sang mga bulak sa birhen. Ini isa ka giho nga masami makita sa mga pagtililipon kaangay sini.

Samtang ang imahen ginkoronahan ang obispo nagpangagda »And now we shall have the flowers! (kag karon ang mga bulak!)«

»Flowers! (bulak!)« may naghambal sa atupang sang pasilyo.

Sa likod, ang anom ka kababaihan nga natungdan nagpundo lamang.

»FLOWERS! (BULAK!)« liwat nga ginhambal sang babaye sa una nga ang tingog medyo nagtunog na kag nagadali.

»We’re supposed to dance! (Masaot kita!)« sabat sang isa sa mga kababaihan.

Nag-umpisa na kanta ang choir sa atubang sang altar, ang pari nagahulat man sa gihapon sang mga bulak. Asta nga may nagpindot sang CD player, ang choir gulpi nga nag-untat kag ang mga kababaihan nga may dala sang mga bulak ang nag-umpisa saot pakadto sa atubang. Isa sa mga babaye nga ini amo si Hilda. Nagauyat siya sang puti nga rosas kag nagapalpak suno sa musika.

Sa kasubong sini nga makahalam-ot nga mga tion nga amon makita ang kalipay nga ginasiling ni Douleen. Matapos makoronahan ang birhen, ang kongregasyon nagsugod na sang pagkuha sang iya litrato sa panglaom nga mahuptan ang ini nga pagtililipon.

»Everyone will have a chance to take pictures later (Makapalitrato gid ang tanan karon),« pagpahibalo sang obispo. Ginpasulabi gid niya ang tinaga nga »karon«. Kag isa ka photo-op ang nagsunod pagkatapos sang misa. Ginisa-isa kada grupo halin sa natuhay-tuhay nga siyudad ang pagpakuha sang litrato. Kada siyudad ginatawag para sila ang magtipon. »Is this Stuttgart? (Stuttgart ini?)« namangkot ako antis mag-intra sa isa ka grupo sang mga kababaihan. May babaye nga naka-leather jacket ang nagpangulong-ulong kag nagkadlaw. Gilayon kami nga nagkuha sang litrato upod ang obispo. Pagkatapos may isa ka kamot nga nagbutong sa akon pakadto sa halle nga katupad sang simbahan.

»You can’t leave yet (Indi ka anay maglakat),« siling ni Hilda sa Tagalog. Ginakaptan niya sa gihapon ang akon braso. Ginpaathag ko sa iya nga ang tren nga akon sakyan magalakat na sa sulod sang isa ka oras. Ginsugid ko man nga kinahanglan ko pa mag-grocery kag mag-obra bisan Sabado kag Domingo. Walay sapayan sini, ginhawiran gid niya ako. Kag ako nagpahawid man.

»Besides (Maluwas pa),« hambal niya, »We still have to eat (Makaon pa kita gani).«


Translator’s Note: There is no direct translation of »diaspora« to Hiligaynon



  1. Jump Up See
  2. Jump Up See
  3. Jump Up See
  4. Jump Up See footnote No. 1
  5. Jump Up See footnote No. 2
  6. Jump Up See footnote No. 3
  7. Jump Up Ausbildung and Hochschule, higher educatio, in particular paved the way for better opportunities, not only for the women, but for the generations that followed.
  8. Jump Up There were more females than males among the OFWs, overseas Filipino workers, with the female OFWs comprising 55.8 percent of the total number. Female OFWs were generally younger than male OFWs, with about half, 47.5 percent, of the female OFWs aged between 25 and 34. In comparison, male OFWs in this age group made up 38.9 percent. Male OFWs aged 45 years and older accounted for 21.2 percent of all male OFWs, while their female counterparts in this age group made up 14.5 percent, retrieved from
  9. Jump Up See footnote No. 7
  10. Jump Up See footnote No. 8
  11. Jump Up
  12. Jump Up Germany’s Triple Win Project recruits nurses from the Philippines.
  13. Jump Up A steamed bun usually served as dim sum and filled with stewed pulled pork. A good portion of Filipino fare still retains Chinese influences, borne of centuries of trade and settlement, with Binondo in Manila being the world’s oldest Chinatown.
  14. Jump Up See footnote No. 11
  15. Jump Up See footnote No. 12
  16. Jump Up See footnote No. 13